Legitieme portie: wanneer kan een kind aanspraak maken?

Geschreven door mr. W.S. (Wiebren) Santema
Santema & Hofstra Advocaten
Leestijd 5 minuten

De legitieme portie is de aanspraak die ieder kind heeft op de nalatenschap van zijn ouders, ongeacht de inhoud van het testament en in weerwil van gedane schenkingen. De legitieme kan ingeroepen worden door een onterfd kind, maar ook een kind dat wel erfgenaam is kan (onder omstandigheden) een beroep doen op de legitieme in aanvulling op het erfdeel.

De legitieme portie speelt dus niet alleen een rol bij onterving. Ook wanneer een kind wel erfgenaam is, kunnen vragen ontstaan over de omvang van het erfdeel en een mogelijke aanvullende aanspraak op de legitieme portie.

In de praktijk ontstaan daarnaast geregeld vragen over de berekening, gedane giften of schenkingen, de informatie die nodig is om de aanspraak vast te stellen en het moment waarop betaling kan worden verlangd.

Meer informatie over nalatenschappen en erfrechtelijke geschillen vindt u op onze pagina over erfrecht.

Twijfelt u of u aanspraak kunt maken op de legitieme portie, of wilt u laten beoordelen hoe groot die vordering kan zijn?
Santema & Hofstra Advocaten adviseert bij vragen over de legitieme portie, onterving, berekening, informatieverstrekking en geschillen over de nalatenschap.

Neem contact op Stuur een e-mail

Wat is de legitieme portie?

De legitieme portie geeft een kind een aanspraak op een geldbedrag. Het gaat niet om een recht op specifieke goederen uit de nalatenschap, zoals een woning, inboedel of bankrekening.

Dit onderscheid is vooral van belang bij onterving. Een onterfd kind wordt door een beroep op de legitieme portie geen erfgenaam maar verkrijgt een geldvordering.

Een beroep op de legitieme portie is niet beperkt tot kinderen die zijn onterfd. Zoals hiervoor aangegeven, kan onder omstandigheden ook een kind dat wel erfgenaam is een beroep doen op de legitieme, meestal in aanvulling op het erfdeel.

De legitieme wordt berekend op basis van de baten en schulden van de erfenis op het moment van overlijden, waarbij de in het verleden gedane schenkingen en giften worden opgeteld. Een kind dat een beroep doet op zijn legitieme verkrijgt van dit totaal de helft van zijn gewone kindsdeel.

Als voorbeeld: de overledene laat 50.000 aan baten na en 25.000 aan schulden. Er zijn bij leven schenkingen gedaan van in totaal 5.000. De legitimaire massa is dan 50.000 min 25000 +5000 = 30000. Als er 3 kinderen zijn, dan zou het gewone kindsdeel 1/3e zijn, de legitieme is daar de helft van, dus 1/6e. De legitieme is dan 1/6e van 30000 = 5000

Wie kan een beroep doen op de legitieme portie?

Een beroep op de legitieme portie is niet beperkt tot een kind dat is onterfd. Ook een kind dat erfgenaam is, kan onder omstandigheden een beroep doen op de legitieme portie in aanvulling of in plaats van het erfdeel. Dit is met name aan de orde op het moment dat de omvang van wat er geërfd wordt, minder is dan de legitieme aanspraak. Bijvoorbeeld kan dat het geval zijn als er voor overlijden schenkingen zijn gedaan waardoor het erfdeel lager uitvalt dan de legitieme. De legitieme wordt immers berekend met inbegrip van gedane schenkingen.

Een eenvoudig rekenvoorbeeld ter illustratie:

Voorbeeld: A en B zijn erfgenaam. De totale erfenis bedraagt netto € 20.000,00. B heeft echter in het verleden een schenking gehad van € 60.000,00. Als de erfenis gewoon wordt gedeeld tussen beide erfgenamen krijgt ieder € 10.000,00. Erfgenaam A kan echter een aanvullend beroep doen op de legitieme. Voor de berekening daarvan wordt ook de ontvangen schenking meegeteld. De legitieme van A komt dan uit op € 20.000,– (1/4e van 80.000), wat er op neerkomt dat A naast het erfdeel van € 10.000 aanspraak heeft op een aanvulling van € 10.000,– zodat diens totale verkrijging uit zal komen op € 20.000,–

Een andere situatie waarin een kind een beroep zou kunnen doen op de legitieme is wanneer er in het testament allerlei voorwaarden zijn opgenomen waardoor de erfgenaam niet vrij kan beschikken over het erfdeel. Een voorbeeld hiervan is dat de erfenis onder bewind wordt gesteld waardoor de erfgenaam niet zelf kan beschikken over zijn erfdeel.

Of een beroep op de legitieme portie in een concrete situatie aan de orde is, hangt daarom niet alleen af van de vraag of een kind is onterfd. Ook de inhoud van het testament, het erfdeel en gedane schenkingen kunnen daarbij een rol spelen.

Legitieme portie bij onterving

Een onterving betekent niet dat een kind per definitie met lege handen staat. Een kind van de overledene kan ook na onterving aanspraak maken op de legitieme portie.

Juist bij onterving ontstaan vaak vragen over de hoogte van de vordering, de omvang van de nalatenschap, eerdere giften en de informatie die nodig is om de legitieme portie te berekenen.

Een onterfd kind heeft geen recht op specifieke goederen uit de nalatenschap. De legitieme portie bestaat uit een geldvordering waarvan de hoogte eerst moet worden vastgesteld.

Hoe wordt de legitieme portie berekend?

De wet geeft aan waarover de legitieme portie wordt berekend. Daarbij spelen niet alleen de bezittingen en schulden van de nalatenschap een rol. Ook giften die de overledene tijdens leven heeft gedaan, kunnen van belang zijn.

Over de berekening ontstaat in de praktijk geregeld discussie. Denk aan vragen over:

Daardoor vraagt de berekening van de legitieme portie soms om een inhoudelijke beoordeling van de nalatenschap en eerdere giften.

Moet een kind zelf een beroep doen op de legitieme portie?

De legitieme portie wordt niet automatisch uitgekeerd. Een kind moet zelf duidelijk maken dat het aanspraak maakt op de legitieme portie.

Daarbij geldt een wettelijke termijn van 5 jaar. Dit is een vervaltermijn. De termijn kan niet worden verlengd. Na het verstrijken van de termijn vervalt het recht om de legitieme in te roepen.

Het is daarom van belang om tijdig te beoordelen of een beroep op de legitieme portie aan de orde is.

Welke informatie is nodig om de legitieme portie te berekenen?

Om de hoogte van de legitieme portie te bepalen, is informatie over de nalatenschap nodig.

Een onterfd kind heeft recht op de informatie en bescheiden die nodig zijn om de legitieme portie te kunnen berekenen. Het kan bijvoorbeeld gaan om gegevens over:

Wanneer informatie ontbreekt of slechts gedeeltelijk wordt verstrekt, kan discussie ontstaan over de hoogte van de legitieme portie en over de vraag welke gegevens moeten worden verstrekt.

Wat als erfgenamen of de executeur geen duidelijkheid geven?

Bij de vaststelling van de legitieme portie kan onenigheid ontstaan over de informatievoorziening. Soms wordt informatie laat of onvolledig verstrekt. Ook kan verschil van mening bestaan over de inhoud of betekenis van de verstrekte stukken.

De vraag is dan niet alleen hoe hoog de legitieme portie is. Ook moet worden beoordeeld welke stukken nodig zijn, hoe ver de informatieplicht reikt en welke stappen nodig zijn als erfgenamen of een executeur onvoldoende duidelijkheid geven.

In zulke situaties kan juridische bijstand nodig zijn om de aanspraak en de beschikbare informatie te beoordelen.

Wat is de invloed van giften en schenkingen?

Giften en schenkingen kunnen een rol spelen bij de berekening van de legitieme portie.

Daarover ontstaat geregeld discussie. Een erfgenaam kan van mening zijn dat bepaalde bedragen of overdrachten buiten beschouwing moeten blijven, terwijl een kind dat een beroep doet op de legitieme portie stelt dat deze voor de berekening wel van belang zijn.

Bij de beoordeling kunnen vragen ontstaan over de gift zelf, het moment waarop deze is gedaan, aan wie deze is gedaan en welk gevolg de gift heeft voor de berekening van de legitieme portie.

Wanneer is de legitieme portie opeisbaar?

Het bestaan van een aanspraak op de legitieme portie betekent niet steeds dat betaling direct kan worden verlangd.

Of de vordering meteen opeisbaar is, hangt af van de situatie. Als de “wettelijke verdeling” van toepassing is en de langstlevende partner/ouder het beheer over de nalatenschap heeft, kan de legitieme portie in beginsel pas na het overlijden van die partner worden opgeëist. Ook kan in een testament een regeling zijn opgenomen waardoor opeising wordt uitgesteld.

Daarom moet niet alleen worden vastgesteld of recht bestaat op een legitieme portie en hoe hoog deze is. Ook het moment waarop betaling kan worden verlangd, is van belang.

Welke rol heeft de notaris en wanneer is een advocaat nodig?

Een notaris kan een rol spelen bij de afwikkeling van een nalatenschap en bij praktische vragen over een testament of een verklaring van erfrecht. Een notaris kan ook uitleg geven over de regels rond de legitieme portie en onterving.

Een advocaat komt nadrukkelijker in beeld wanneer onduidelijkheid of een geschil ontstaat. Bijvoorbeeld bij:

In zulke situaties gaat het om het beoordelen en beschermen van uw juridische positie.

Wanneer is juridische bijstand verstandig?

Juridische bijstand kan verstandig zijn wanneer:

Wanneer een nalatenschap uitgroeit tot een erfrechtelijk geschil, spelen naast de wettelijke regels ook bewijs, de beschikbare stukken en de beoordeling van uw juridische positie een rol.

Inhoudelijke expertise

Deze pagina is gebaseerd op de erfrechtelijke expertise van mr. W.S. (Wiebren) Santema, advocaat bij Santema & Hofstra Advocaten. Zijn praktijk richt zich volledig op erfrechtelijke zaken.

Mr. Santema werkt sinds 2009 als advocaat, is lid van de Vereniging Erfrecht Advocaten Nederland (VEAN) en heeft het rechtsgebied erfrecht geregistreerd in het rechtsgebiedenregister van de Nederlandse orde van advocaten. Hij heeft daarnaast een achtergrond in het notarieel recht.

Wilt u weten waar u juridisch aan toe bent?

Een beroep op de legitieme portie kan verschillende vragen oproepen. Niet alleen de omvang van de aanspraak is van belang. Ook de berekening, eerdere giften, beschikbare informatie en het moment van opeisbaarheid kunnen bepalend zijn.

Santema & Hofstra Advocaten adviseert en begeleidt bij vragen over de legitieme portie, onterving en erfrechtelijke geschillen. Ook wanneer de afwikkeling is vastgelopen of verschil van mening bestaat over de berekening of informatievoorziening, kan uw juridische positie worden beoordeeld.

Neem contact op Stuur een e-mail